Zamki

Ruiny zamków, które są nieodłączną częścią krajobrazu Polski, od dawna przyciągały wzrok ludzi wędrujących obok nich. Niezależnie od tego, czy wznosiły się na wyniosłych i niedostępnych wzgórzach, czy też rysowały się na nizinnych łąkach wśród błot i rozlewisk rzecznych, oddziaływały na ludzką wyobraźnię. Jednych wprowadzały w świat irracjonalny, niemal fantastyczny, tak odmienny od codziennego i uporządkowanego życia zwykłych ludzi. Innym nasuwały wspomnienia świetności zwalonych murów i gmachów zamkowych, które były ongiś czy to potężnymi twierdzami królewskimi, czy też siedzibami znakomitych i zasłużonych rodzin rycerskich dawnej Polski.
Ustosunkowanie się do tych ruin, będących świadkami minionych wieków i śladami twórczej działalności człowieka, różne przechodziło koleje i różne przybierało formy. Zastanawiające jest to, że pierwsze próby poznania niszczejących budowli obronnych podjęto wtedy, gdy opuszczone zamki zostały skazane na powolne niszczenie, które doprowadzało je do ostatecznej ruiny. Proces ten bardzo wyraźnie zarysował się w końcu XVIII i na początku XIX wieku.

W tym czasie pod wpływem wielkich odkryć archeologicznych zrodziło się zainteresowanie zabytkami starożytnymi, tak bardzo charakterystyczne dla złożonego procesu tworzenia się architektury wieku oświecenia. W kształtowaniu tych zainteresowań niepoślednią rolę odgrywały liczne przedstawienia graficzne pozostałości pomników starożytnego Rzymu. Wśród nich na plan pierwszy wysuwają się tak bardzo rozpowszechnione w ówczesnej Europie sztychy Giovanniego Battisty Piranesiego, które podkreślały malowniczość i piękno pomników architektury antycznej. W Polsce podobną rolę w stosunku do rodzimego budownictwa odegrali również malarze i rysownicy, których twórczość poświęcona zabytkom przeszłości, tak zwanym wówczas „pamiątkom narodowym", wyrastała z podłoża patriotycznego. Na pierwszy plan wysuwa się niewątpliwie twórczość Zygmunta Vogla, który wędrując po kraju wykonał wiele akwarel, gwaszów i rysunków przedstawiających zachowane podówczas pomniki architektury polskiej. W roku 1806 Vogel wydał opatrzony tekstem zbiór miedziorytów, przedstawiających między innymi zamki w Łobzowie i Kazimierzu Dolnym, Tenczyn, Krzyżtopór oraz ruiny zamku w Ojcowie. Zbiór ten ma obecnie dużą wartość dokumentalną i jest nieraz pomocny przy badaniach i pracach zabezpieczających. Wśród rysunków Vogla znalazły się również próby fantastycznych wyobrażeń zamków pseudogotyckich, stanowiące interesujący przykład romantycznego, emocjonalnego podejścia do architektury gotyckiej.